Kusama: de stip was geen decoratie

Je stapt een kamertje binnen dat niet groter is dan een ruime bezemkast, de deur gaat dicht, en dan valt de vloer weg. Overal lichtjes, overal jij, tot in het oneindige. Je hebt een tijdslot, en dat is kort. Buiten staat de volgende rij. Zo hebben honderdduizenden mensen Yayoi Kusama leren kennen: als een selfie met diepte.

Kusama is op 97-jarige leeftijd overleden. Ze stierf al op 14 augustus in een ziekenhuis in Tokio, maar dat werd pas deze donderdag bekendgemaakt, in een verklaring op haar eigen website. Daarin staat dat ze tot haar laatste dagen bleef schilderen en haar penseel nooit neerlegde. Het Parool tekende op dat ze in 1929 werd geboren in Matsumoto, in 1956 naar de Verenigde Staten vertrok en in 1973 terugkeerde naar Japan. In de jaren zestig verbleef ze geregeld in Nederland.

De stip komt niet uit een ontwerpboek

Wie alleen de spiegelkamers kent, mist waar de stip in haar leven staat. Kusama bereikte de status van superster nadat ze decennialang in een psychiatrische instelling had verbleven, schrijft het Parool. Ze bleef in die jaren werken, en het motief dat ze duizenden keren herhaalde is dus geen huisstijl maar iets waar ze op terugviel. “Polkadots zijn een weg naar oneindigheid”, zei ze er zelf over.

Daarnaast was ze een activist met scherpe randen. In de tijd van de hippies organiseerde ze lichaamsfestivals met naakte performers die met stippen werden beschilderd, en ze schreef ooit een brief aan president Nixon waarin ze aanbood met hem te slapen als hij de Vietnamoorlog zou beëindigen. Dat is dezelfde kunstenaar als die van de pompoenen op de museumwinkel-mok.

Wij hebben van haar werk een fotohokje gemaakt

Hier zeggen wij iets waar we op aangesproken mogen worden: de manier waarop Kusama de laatste vijftien jaar is tentoongesteld, doet haar werk tekort. Infinity Rooms met een tijdslot per bezoeker, een medewerker die de tijd bewaakt, een rij die doorschuift. Dat is geen kijken, dat is doorstromen. Een werk dat is gemaakt om je het gevoel te geven dat je jezelf kwijtraakt in herhaling, heeft langer nodig dan het tijdslot dat er meestal op staat, zeker met een telefoon voor je gezicht. Musea weten dat en programmeren het toch zo, omdat het de kaartverkoop draagt.

En eerlijk is eerlijk, wij zijn onderdeel van dat mechanisme. Zonder die rijen en die telefoonfoto’s was er geen budget voor een overzichtstentoonstelling van deze omvang, en waren er ook geen honderdduizenden mensen die haar naam kennen. Klagen over de drukte terwijl je vervolgens de grote overzichten wél wil zien, is makkelijk. De eerlijker vraag is of een museum ook één zaal durft in te richten waar je twintig minuten mag blijven staan. Dat kost precies wat het oplevert.

In het Stedelijk werd een viering ineens een afscheid

Vanaf 11 september opent in het Stedelijk Museum in Amsterdam een grote overzichtstentoonstelling van haar werk, die nu een postuum eerbetoon is geworden. Directeur Rein Wolfs noemt het overlijden “buitengewoon treurig nieuws” en zegt dat haar kunst generaties, culturen en landsgrenzen overstijgt, meldt RTL. Conservator Leontine Coelewij vertelt dat het museum intensief met Kusama en haar studio heeft samengewerkt aan de opzet.

Dertien dagen zaten er tussen haar overlijden en de bekendmaking. Waarom, is niet bekendgemaakt, en wij gaan daar niet over speculeren. Wat het wel betekent: iedereen die op 11 september binnenloopt, kijkt naar een tentoonstelling die als terugblik is samengesteld door de kunstenaar zelf, en die nu als afscheid wordt gelezen. Dat verandert de zalen, ook al hangt er precies hetzelfde. Alle informatie staat op de pagina van het Stedelijk.

Vul vanavond een A4 met één vorm

Wil je begrijpen waarom dit werk doet wat het doet, dan hoef je nergens voor in de rij. Pak vanavond een vel papier en één stift, en zet er hetzelfde rondje op tot het vol is. Niet netjes, niet met een liniaal, gewoon door. Ergens rond de tweede helft van dat vel gebeurt er iets met je aandacht: je stopt met tellen en het handje gaat door. Dat kantelmoment is het onderwerp van haar hele oeuvre. Vijftien minuten en een stift, en je bent verder dan het tijdslot van een spiegelkamer je laat komen.

Hoe zo’n herhaald motief zich verhoudt tot de beeldtaal van haar tijdgenoten, staat in ons stuk over pop-art. En wie wil weten hoe kunstenaars een innerlijke toestand in vorm en kleur vertalen, vindt dat terug in expressionisme uitgelegd.

Het echte moment komt op 11 september

Vanaf de opening is er één ding dat je zelf kunt nagaan, zonder recensie. Kijk hoeveel tijd je in de spiegelruimte krijgt en hoeveel zalen ernaast staan met werk waar geen tijdslot op zit. In die verhouding zie je of dit een eerbetoon aan een kunstenaar is of een eerbetoon aan haar bekendste attractie.