Surrealisme: kunst van de droom

Een telefoon met de hoorn van een kreeft, een trein die uit een open haard rijdt, een man met een appel voor zijn gezicht: het surrealisme is de kunststroming van het onmogelijke. Surrealisten schilderden droombeelden alsof het foto’s waren, zodat het vreemde des te echter en verontrustender werd. In dit overzicht lees je wat surrealisme is, welke thema’s terugkeren en welke schilders de droomwereld vormgaven.

Wat is surrealisme?

Het surrealisme ontstond in Parijs in de jaren twintig, in het kielzog van de chaos van de Eerste Wereldoorlog en onder invloed van de ideeën van Sigmund Freud over het onbewuste. De schrijver André Breton bundelde de groep en formuleerde in 1924 het eerste surrealistische manifest. Zijn doel: de macht van de logica en de rede doorbreken en de verbeelding bevrijden. Kunst moest niet langer de zichtbare wereld weergeven, maar de diepere, irrationele werkelijkheid van de droom en het verlangen.

Het woord surrealisme betekent letterlijk boven of voorbij het reële. De surrealisten geloofden dat de waarheid niet in de heldere dagdroom lag, maar in wat er onder de oppervlakte van het bewustzijn borrelde. Daarom werkten ze met technieken die het toeval en het onbewuste een kans gaven, van geschreven gedachtestromen tot het laten ontstaan van toevallige vlekken en vormen.

De droom is geen vlucht uit de werkelijkheid, maar een diepere waarheid.

Het surrealisme is een van de invloedrijkste kunststromingen van de twintigste eeuw en werkt door tot in film, reclame en hedendaagse kunst. Wil je zien hoe het past in het grotere verhaal, lees dan verder in onze gids over kunststromingen.

Kenmerken en thema’s van het surrealisme

Surrealistische kunst is heel divers van stijl, maar deelt een aantal herkenbare kenmerken en thema’s:

• Droombeelden. Taferelen die niet kunnen bestaan, gevangen alsof ze echt zijn. De surrealist maakt het onmogelijke geloofwaardig.
• Onverwachte combinaties. Alledaagse voorwerpen komen in een vreemde context terecht, waardoor ze een nieuwe, raadselachtige lading krijgen.
• Het onbewuste en het toeval. Veel surrealisten gebruikten technieken om de controle van de rede uit te schakelen, zodat het beeld als het ware vanzelf kon ontstaan.
• Metamorfose en vervreemding. Vormen smelten, vervormen of veranderen in iets anders; het vertrouwde wordt vreemd.
• Verlangen en angst. Onder de droombeelden schuilen vaak diepe gevoelens van verlangen, onrust en het mysterie van het bestaan.

Het surrealisme kende grofweg twee richtingen. De ene, met scherp geschilderde droomwerelden, lijkt op een heldere foto van een onmogelijke scène. De andere is abstracter en organischer, waarbij vormen vrij over het doek bewegen. Beide delen hetzelfde doel: de verbeelding loslaten van de logica.

Bekende surrealisten

De droomwereld van het surrealisme kreeg gezicht door een aantal onvergetelijke kunstenaars.

Salvador Dalí is de bekendste van allemaal. Met zijn smeltende klokken in De volharding der herinnering schiep hij een van de beroemdste beelden van de moderne kunst. Dalí schilderde zijn droomvisioenen met een bijna fotografische precisie en cultiveerde een excentrieke persoonlijkheid die hem wereldberoemd maakte.

René Magritte koos voor een koelere, raadselachtige stijl. Zijn bolhoeden, wolkenluchten en het beroemde schilderij van een pijp met het onderschrift dat het géén pijp is, zetten je aan het denken over beeld en werkelijkheid. Max Ernst experimenteerde volop met techniek en toeval; hij ontwikkelde manieren om de structuur van hout of vlekken in zijn werk te laten ontstaan, en bevolkte zijn doeken met vreemde wezens en landschappen. Joan Miró ten slotte bewoog naar het abstracte: zijn speelse, kleurrijke composities vol zwevende vormen, sterren en figuurtjes lijken rechtstreeks uit een kinderdroom te komen.

Wil je meer gezichten ontdekken die de kunstgeschiedenis vormgaven, blader dan door onze portretten van beroemde kunstenaars. Zo zie je hoe het surrealisme naast en tegenover andere stromingen stond in een eeuw vol vernieuwing.

Veelgestelde vragen