Olieverf schilderen: zo zet je je eerste stappen

Olieverf heeft iets eerbiedwaardigs. Het is de verf waarmee Rembrandt, Vermeer en Van Gogh hun beroemdste doeken schilderden, en juist daardoor durven veel beginners er niet aan te beginnen. Onterecht, want olieverf is misschien wel de meest vergevingsgezinde verf die er bestaat, op één voorwaarde: je moet geduld hebben. In dit artikel leer je hoe je je eerste stappen zet, wat de trage droogtijd voor je betekent, hoe de gouden regel vet-over-mager werkt, welke materialen je nodig hebt en wat je kunt leren van de klassieke meesters die je voorgingen.

Het ritme van langzaam drogende verf

Het meest kenmerkende aan olieverf is hoe traag ze droogt. Waar acryl binnen minuten opdroogt, blijft olieverf dagen lang nat en kneedbaar. Voor een ongeduldige beginner klinkt dat misschien als een nadeel, maar het is juist het grootste cadeau van het materiaal. Omdat de verf zo lang nat blijft, kun je kleuren urenlang op het doek blijven mengen. Zachte overgangen, subtiele schaduwen en die typische gloed waar olieverf om bekendstaat, ontstaan juist doordat je de tijd hebt om alles in elkaar te laten vloeien.

Die trage droging vraagt wel om een ander tempo. Je kunt niet, zoals bij acryl, snel een nieuwe laag over een natte plek schilderen. Je werkt in sessies en laat het doek tussendoor rusten. Veel schilders werken daarom aan meerdere doeken tegelijk, zodat er altijd wel iets droog genoeg is om verder op te gaan. Olieverf dwingt je om te vertragen, en dat is misschien wel de mooiste les die het materiaal je leert.

Olieverf beloont wie kan wachten: de tijd die zij vraagt, geeft ze terug in diepte en zachtheid.

De gouden regel: vet-over-mager

Als je maar één ding onthoudt over olieverf, laat het dan dit zijn: vet-over-mager. Het principe is eenvoudig. Elke laag die je over een vorige aanbrengt, mag iets meer olie bevatten dan de laag eronder. De eerste lagen verdun je met wat terpentine, waardoor ze mager en snel drogend zijn. Latere lagen maak je vetter door er meer lijnolie of een schildermedium aan toe te voegen.

Waarom is dit zo belangrijk? Vette lagen drogen langzamer dan magere. Schilder je een snel drogende, magere laag over een vette, langzaam drogende laag, dan trekt de bovenlaag strak terwijl de onderlaag nog beweegt. Het gevolg is craquelé: een netwerk van fijne barstjes. Houd je de volgorde van mager naar vet aan, dan blijft je schilderij decennialang in goede staat. Veel oude meesterwerken danken hun gave oppervlak aan precies deze discipline.

Wat je nodig hebt om te beginnen

De materialen voor olieverf zijn iets uitgebreider dan voor acryl, maar je hoeft echt niet alles tegelijk aan te schaffen. Met een bescheiden basisset kom je een heel eind.

• Een set olieverf met de basiskleuren: een warm en een koel rood, geel, blauw, een aardetint zoals omber, plus titaanwit. Zwart is optioneel.
• Stevige penselen die tegen olieverf en oplosmiddelen kunnen, bijvoorbeeld van varkenshaar, in een paar maten.
• Een geprepareerd doek of paneel; ongeprepareerd doek zuigt de olie weg en moet eerst worden voorbehandeld.
• Terpentine of een reukarme vervanger om penselen schoon te maken en magere lagen te verdunnen.
• Lijnolie of een schildermedium om vettere lagen mee te maken.
• Een palet, een paletmes om verf te mengen, en doeken om penselen aan af te vegen.

Werk altijd in een goed geventileerde ruimte als je met terpentine werkt, en bewaar met olie doordrenkte doeken veilig, want ze kunnen in zeldzame gevallen spontaan ontbranden. Wil je het gemakkelijker en geurarmer houden, dan zijn olieverven op waterbasis een prima alternatief om mee te oefenen.

Geduld als schildermateriaal

Bij olieverf is geduld bijna net zo’n belangrijk gereedschap als je penseel. Verwacht niet dat je in één sessie een af schilderij hebt. De meeste olieverfwerken groeien laag voor laag, met droogtijd ertussen. Begin met een dunne, magere onderschildering waarin je de compositie en de licht-donkerverdeling vastlegt. Laat die rusten, en bouw daarna de kleuren en details op in vettere lagen.

Juist omdat de verf zo lang werkbaar blijft, kun je zonder haast bijsturen. Bevalt een overgang niet, dan veeg je hem weg en probeer je het opnieuw, soms zelfs uren later. Die rust maakt olieverf zo geschikt voor wie houdt van zorgvuldig opbouwen. Lees ook ons bredere artikel over schilderen voor beginners voor algemene tips over compositie, licht en het opzetten van een schilderij; die gelden voor elk materiaal.

Wat de klassieke meesters je leren

Niets is zo leerzaam als kijken naar de schilders die het materiaal tot in de perfectie beheersten. Rembrandt bouwde zijn lichteffecten op met dikke, pasteuze verf in de lichte partijen en dunne, transparante lagen in de schaduwen. Vermeer staat bekend om zijn ongelooflijk zachte overgangen en zijn beheersing van licht. Van Gogh, eeuwen later, liet zijn penseelstreken juist zichtbaar en gebruikte de verf bijna sculpturaal.

De les is niet dat je hen moet imiteren, maar dat olieverf zich naar heel verschillende temperamenten laat plooien. Of je nu houdt van fijne, gladde overgangen of van ruige, expressieve streken, het materiaal kan beide aan. Bestudeer reproducties, bezoek een museum en let op hoe de verf is opgebracht. Je zult de techniek die je leest ineens met eigen ogen herkennen.

Begin klein en geef het tijd

Je hoeft niet meteen een portret of een landschap aan te vallen. Begin met een eenvoudig stilleven, een enkel object op een neutrale achtergrond, en concentreer je op licht en schaduw. Werk in lagen, respecteer de regel vet-over-mager en gun jezelf de droogtijd die het materiaal nodig heeft. Olieverf is geen verf voor wie snel resultaat wil, maar voor wie wil leren kijken en wil leren wachten. En precies daarin schuilt de blijvende aantrekkingskracht.

Wil je de juiste materialen bij elkaar zoeken om mee te starten? Hieronder vind je een handig overzicht.

Dit artikel bevat affiliate-links. Als je via onderstaande knop iets aanschaft, kunnen wij een kleine vergoeding ontvangen, zonder dat het jou iets extra’s kost.

Bekijk materiaal

Veelgestelde vragen